Ön Çapraz Bağ (ÖÇB) Yırtığı: Belirtiler, Tanı ve Tedavi

Ön çapraz bağ yırtığı nedir?

Ön çapraz bağ yırtığı, diz içindeki ana bağlardan biri olan ön çapraz bağın yaralanmasıdır. Bağ, bir kemiği diğerine bağlayan güçlü bir doku şerididir. Ön çapraz bağ (sıklıkla kısaca ÖÇB olarak anılır) diz ekleminin ortasından çapraz şekilde geçerek uyluk kemiğini (femur) kaval kemiğine (tibia) bağlar. Temel görevi, kaval kemiğinin öne doğru aşırı kaymasını önlemek ve dönme hareketlerinin kontrolüne yardımcı olarak dönerken, pivot yaparken veya yön değiştirirken dizin stabil kalmasını sağlamaktır.

Ön çapraz bağ yırtığının ne olduğu sorulduğunda en basit yanıt, bağın sınırının ötesinde gerildiği ve liflerinin kısmen ya da tamamen yırtıldığıdır. Hekimler yaralanmayı çoğunlukla ciddiyetine göre derecelendirir. 1. derece yaralanma, bağın gerildiği ancak dizi hâlâ stabil tutabildiği hafif bir burkulmadır. 2. derece yaralanma, bazı liflerin yırtıldığı ve bağın gevşediği kısmi bir yırtıktır. 3. derece yaralanma ise bağın iki parçaya ayrıldığı ve artık dizi stabilize edemediği tam bir yırtıktır. Tam yırtıklar, ciddi ön çapraz bağ yaralanmalarının en sık görülen biçimidir.

Ön çapraz bağ yırtığı herkeste görülebilir; ancak en sık futbol, basketbol, Amerikan futbolu ve kayak gibi ani duruş, sıçrama veya hızlı yön değişikliği içeren sporlarla uğraşan kişilerde ortaya çıkar. Genç sporcular sıklıkla etkilenir ve araştırmalar, kadın sporcularda ön çapraz bağ yaralanması oranının benzer sporlardaki erkek sporculara göre daha yüksek olduğunu tutarlı biçimde göstermektedir; bunun muhtemelen anatomik, hormonal ve hareket örüntüsüne bağlı farklılıkların bir arada etkisinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bununla birlikte ön çapraz bağ yırtıkları günlük yaşamda da, örneğin dengesiz bir düşme, kaldırımdan yanlış bir adım ya da bir trafik kazası sonrasında meydana gelebilir. Ön çapraz bağ çoğu zaman dizdeki menisküs (kemikler arasındaki yastık görevi gören kıkırdak) veya diğer bağlar gibi yapılarla birlikte yaralanır.

Ön çapraz bağ yırtığının belirtileri

Ön çapraz bağ yırtığı belirtileri genellikle yaralanma anında aniden ortaya çıkar ve çoğu zaman göz ardı edilmesi güçtür. Pek çok kişi dizinde ciddi bir sorun olduğunu hemen fark eder. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yaralanma anında dizde bir “pat” sesi veya hissi; pek çok hasta belirgin bir “pat” sesi duyduğunu ya da hissettiğini ifade eder.
• Ani ve çoğu zaman şiddetli ağrı; bu ağrı genellikle aktiviteye devam etmeyi güçleştirir veya imkânsız hâle getirir.
• Hızlı gelişen şişlik; genellikle yaralanmadan sonraki birkaç saat içinde, eklem içine kanamaya bağlı olarak gelişir.
• Dengesizlik veya “boşalma” hissi; özellikle dönerken ya da yön değiştirirken dizin bükülmesi veya vücut ağırlığını taşıyamıyormuş gibi hissettirmesidir.
• Hareket açıklığında kayıp; diz sertleşmiş gibi hissedilir ve tam olarak bükmek ya da düzleştirmek zorlaşır.
• Hassasiyet; özellikle menisküs gibi diğer yapılar da yaralanmışsa eklem çizgisi boyunca hissedilir.

Belirtiler, bağın ne ölçüde yırtıldığına göre farklılık gösterebilir. Hafif bir burkulmada (1. derece) ağrı ve sınırlı bir şişlik olabilir; ancak diz genellikle hâlâ stabil hissedilir. Kısmi bir yırtıkta (2. derece) şişlik ve ağrı daha belirgindir ve diz bazı hareketler sırasında gevşek hissedilebilir. Tam yırtıkta (3. derece) ise çoğu zaman baskın sorun dengesizliktir: ilk ağrı ve şişlik geçtikten sonra diz; pivot yapma, burkulma ve hatta merdivenden inmek gibi olağan hareketler sırasında tekrar tekrar boşalabilir.

Bazı ön çapraz bağ yırtıklarının başlangıçta fark edilmediğini de bilmenizde yarar vardır. Erken dönemdeki şişlik geçtikten sonra kişi düz bir çizgide yürürken kendini görece normal hissedebilir ve dengesizliği ancak haftalar sonra spora dönmeye çalıştığında fark edebilir. Dizin süregelen boşalma atakları, kişilerin ilk yaralanmadan bir süre sonra tıbbi yardım almasının sık nedenlerinden biridir. Tekrarlayan boşalmalar zamanla menisküse ve eklem kıkırdağına zarar verebilir; bu da ağrı geçmiş olsa bile değerlendirme yaptırmanın yerinde olmasının nedenlerinden biridir.

Nedenler ve risk faktörleri

Ön çapraz bağ yırtığının nedenleri genellikle bağın dayanma gücünü aşan ani bir kuvveti içerir. Önemli bir nokta olarak, ön çapraz bağ yırtıklarının çoğu temassız yaralanmalardır; yani yaralanan kişiye kimse dokunmadan meydana gelir. Tipik mekanizmalar şunlardır:

• Ani yön değişiklikleri (kesme veya pivot hareketleri); ayak yere sabitken yapılan hareketler.
• Koşarken aniden durmak.
• Sıçradıktan sonra dengesiz bir şekilde yere inmek; özellikle diz düzken ya da içe doğru çökerken.
• Dize doğrudan darbe; Amerikan futbolundaki bir müdahale veya çarpışma gibi, çoğu zaman dizi yana ya da geriye doğru zorlayan darbeler.
• Hiperekstansiyon; yani dizin normal sınırlarının ötesinde geriye doğru bükülmeye zorlanması.

Bazı faktörler ön çapraz bağ yırtığı riskini artırabilir:

• Spor türü: futbol, basketbol, Amerikan futbolu, kayak, jimnastik ve pivot ya da sıçrama içeren diğer sporlar daha yüksek risk taşır.
• Cinsiyet: kadın sporcularda ön çapraz bağ yaralanması oranı, benzer sporlardaki erkek sporculara göre daha yüksektir.
• Yetersiz kondisyon veya yorgunluk: yorgun kaslar diz eklemini daha az korur.
• Hareket örüntüleri: dizler sert biçimde ya da içe doğru çökerek yere inmek bağ üzerindeki yükü artırır.
• Ayakkabı ve oyun zemini: aşırı tutunma sağlayan ayakkabılar veya zeminler diz üzerindeki burkulma kuvvetlerini artırabilir. Uygun ayarlanmamış kayak bağlamaları, kayak yaralanmalarında bilinen bir etkendir.
• Önceki ön çapraz bağ yaralanması: bir ön çapraz bağını yırtmış olan kişinin her iki dizini de yeniden yaralama riski daha yüksektir.

Kalça ve bacakların güçlendirilmesine, dengenin geliştirilmesine ve daha güvenli sıçrama ve yere iniş tekniklerinin öğretilmesine odaklanan yapılandırılmış yaralanma önleme programlarının sporcularda ön çapraz bağ yaralanması riskini azalttığı gösterilmiştir; ancak hiçbir program riski tamamen ortadan kaldıramaz.

Tanı

Ön çapraz bağ yırtığının tanısı, dikkatli bir görüşme ve fizik muayene ile başlar. Hekiminiz yaralanmanın tam olarak nasıl gerçekleştiğini (yaralanma mekanizması çoğu zaman güçlü biçimde ön çapraz bağ yırtığına işaret eder), bir “pat” sesi duyup duymadığınızı, dizin ne kadar hızlı şiştiğini ve dizin dengesiz hissedilip hissedilmediğini soracaktır.

Fizik muayene sırasında hekim yaralı dizi sağlıklı dizle karşılaştırarak şişliği, hassasiyeti ve hareket açıklığını kontrol eder. Ön çapraz bağı değerlendirmek için bazı özel elle yapılan testler kullanılır:

• Lachman testi: hekim, diz hafifçe bükülü durumdayken kaval kemiğini nazikçe öne doğru çekerek diğer tarafa kıyasla ne kadar hareket ettiğini hisseder. Bu test genellikle ön çapraz bağ yırtığı için en güvenilir muayene testi olarak kabul edilir.
• Ön çekmece testi: diz yaklaşık 90 derece bükülü durumdayken yapılan benzer bir öne çekme hareketidir.
• Pivot shift testi: boşalma hissini yeniden oluşturan bir manevradır; ağrılı ve şiş bir dizde uygulanması güç olabilir ve bazen anestezi altında yapılır.

Tanıyı doğrulamak ve eşlik eden yaralanmaları kontrol etmek için genellikle görüntüleme yöntemlerine başvurulur:

• Röntgen bağları göstermez; ancak benzer belirtilere yol açabilen kemik kırıklarını dışlamak amacıyla çoğu zaman ilk olarak çekilir.
• MR (manyetik rezonans görüntüleme), ön çapraz bağ yırtığı için standart görüntüleme yöntemidir. MR, yumuşak dokuların ayrıntılı görüntülerini oluşturmak için radyasyon yerine manyetik alanlar kullanır. Ön çapraz bağın kısmen mi yoksa tamamen mi yırtıldığını ve menisküs, kıkırdak veya diğer bağların da hasar görüp görmediğini gösterebilir.

Bazı durumlarda, tanı belirsiz kalırsa ya da ameliyat zaten planlanmışsa, diz artroskopi ile doğrudan incelenebilir; artroskopi, küçük bir kesiden eklem içine küçük bir kameranın yerleştirildiği kapalı (anahtar deliği) bir işlemdir. Uygulamada günümüzde artroskopi, MR genellikle yaralanmayı doğrulamak için yeterli olduğundan, yalnızca tanı amacıyla değil, ağırlıklı olarak tedavinin bir parçası olarak kullanılmaktadır.

Tedavi seçenekleri

Ön çapraz bağ yırtığının tedavisi; yırtığın ciddiyetine, dizin diğer bölümlerinin yaralanıp yaralanmadığına ve çok önemli olarak kişinin yaşına, aktivite düzeyine ve hedeflerine bağlıdır. Yırtık bir ön çapraz bağ kendiliğinden güvenilir biçimde iyileşmez; çünkü bağın kan desteği sınırlıdır ve yırtık uçları genellikle yeniden birleşemez. Bununla birlikte herkesin ameliyata ihtiyacı yoktur. Tedavi genel olarak cerrahi olmayan ve cerrahi yaklaşımlar olarak ikiye ayrılır.

İlk yardım ve erken dönem bakım

Yaralanmadan sonraki ilk günlerde bakım genellikle dizi korumaya ve şişliği kontrol altına almaya odaklanır. Bu süreçte çoğu zaman RICE yaklaşımı izlenir: dinlenme, buz, kompresyon (sıkıca sarılmış elastik bandaj) ve elevasyon (bacağın yukarıda tutulması). Dize yük bindirmemek için koltuk değneği kullanılabilir ve destek amacıyla dizlik önerilebilir.

İlaç tedavisi

Ağrı ve şişliği kontrol etmek için çoğu zaman parasetamol veya steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ, örneğin ibuprofen) gibi reçetesiz ağrı kesiciler kullanılır. İlaçlar bağı onarmaz; yalnızca diz değerlendirilirken ve rehabilite edilirken belirtilerin kontrol altına alınmasına yardımcı olur. Lütfen her zaman doz önerilerine uyunuz ve başka sağlık sorunlarınız varsa ya da başka ilaçlar kullanıyorsanız hekiminize veya eczacınıza danışınız.

Cerrahi olmayan tedavi ve fizik tedavi

Bazı kişiler için, çoğu zaman ileri yaştaki yetişkinler, aktivite düzeyi düşük olanlar ya da kısmi yırtığı bulunan ve dizi stabil olanlar için, ameliyat olmaksızın yapılandırılmış fizik tedavi makul bir seçenek olabilir. Rehabilitasyon; şişliğin azaltılmasına, tam hareket açıklığının yeniden kazanılmasına ve kasların kaybedilen bağın işlevini telafi edebilmesi için diz çevresindeki kasların, özellikle kuadriseps (uyluğun ön kısmı) ve hamstring (uyluğun arka kısmı) kaslarının güçlendirilmesine odaklanır. Belirli aktiviteler sırasında dizlik kullanılabilir. Cerrahi olmayan tedavi, pivot ve kesme hareketleri içeren sporları değiştirmeye veya bunlardan kaçınmaya istekli kişilerde en iyi sonucu verir. İyi bir rehabilitasyona rağmen diz boşalmaya devam ederse ameliyat yeniden değerlendirilebilir; çünkü tekrarlayan dengesizlik zamanla menisküse ve kıkırdağa zarar verebilir.

Ameliyat

Pivot içeren sporlara dönmek isteyen, işi stabil bir diz gerektiren ya da dizi günlük aktiviteler sırasında boşalan kişilere çoğu zaman ameliyat önerilir. Yırtık bir ön çapraz bağ genellikle basitçe dikilerek birleştirilemediğinden standart ameliyat ön çapraz bağ rekonstrüksiyonudur; bu ameliyatta yırtık bağ bir greftle değiştirilir: vücudunuzun başka bir bölgesinden alınan bir tendon parçası (yaygın olarak hamstring veya patellar tendon) ya da donör dokusu. Greft, orijinal bağın bulunduğu yere yerleştirilir ve sonraki aylar içinde giderek yeni, canlı bir bağa dönüşür.

Ön çapraz bağ rekonstrüksiyonu genellikle artroskopik olarak, yani küçük kesilerden kamera ve ince aletler kullanılarak yapılır; bu da açık cerrahiye kıyasla genellikle daha az doku hasarı ve daha sorunsuz bir erken iyileşme dönemi sağlar. Menisküs veya kıkırdak da yaralanmışsa cerrah çoğu zaman bu sorunlara aynı işlem sırasında müdahale edebilir. Zamanlama önemlidir: cerrahlar çoğu zaman ameliyattan önce ilk şişliğin inmesini ve dizin hareketini yeniden kazanmasını beklemeyi tercih eder; çünkü bu, sonrasında eklem sertliği riskini azaltabilir.

Hangi yol seçilirse seçilsin rehabilitasyon vazgeçilmezdir. Ameliyattan sonra fizik tedavi genellikle aylarca sürer; nazik hareket egzersizlerinden güçlendirme çalışmalarına ve nihayetinde spora özgü antrenmanlara doğru ilerler. Pivot içeren müsabaka sporlarına dönüş genellikle yaklaşık dokuz ila on iki ay sürer; ancak kesin süre kişiden kişiye değişir ve yalnızca takvime göre değil, kuvvet ve stabilite testlerine göre belirlenir. Bu durum genellikle Acıbadem'dekiler gibi ortopedi ve spor hekimliği bölümleri tarafından yönetilir ve bu bölümler ameliyatı rehabilitasyonla koordineli biçimde planlar.

Ön çapraz bağ yırtığı ile yaşam / genel görünüm

Ön çapraz bağ yırtığı sonrasında genel görünüm genellikle iyidir; ancak gerçekçi beklentiler önemlidir. Cerrahi olsun ya da olmasın, iyi yapılandırılmış bir tedavi planını tamamlayan kişilerin çoğu günlük yaşam için stabil ve işlevsel bir dize yeniden kavuşur. Pek çok sporcu ön çapraz bağ rekonstrüksiyonu ve rehabilitasyon sonrasında sporuna geri döner; ancak herkes önceki performans düzeyine dönemez ve bazı kişiler daha düşük riskli aktivitelere yönelmeyi tercih eder.

İyileşme sabır gerektirir. Başarılı bir ameliyattan sonra bile yeni bağın güçlenmesi için zamana ihtiyaç vardır ve diz hazır olmadan spora aceleyle dönmek yeniden yaralanma riskini artırır. Bir kez ön çapraz bağını yırtmış olan kişilerde aynı dizi yeniden yaralama ya da diğer dizdeki ön çapraz bağı yırtma riski daha yüksektir; bu nedenle resmî rehabilitasyon sona erdikten sonra bile kuvvet, denge ve hareket çalışmalarının sürdürülmesi çoğu zaman önerilir.

Uzun vadede ön çapraz bağ yaralanması, özellikle menisküs veya kıkırdak hasarıyla birlikte olduğunda, yıllar sonra yaralı dizde kireçlenme (osteoartrit; aşınmaya bağlı eklem hastalığı) gelişme riskinin artmasıyla ilişkilidir. Bu risk, ameliyat yapılsın ya da yapılmasın mevcuttur. Sağlıklı bir vücut ağırlığını korumak, bacak kaslarını güçlü tutmak ve ekleme dost yöntemlerle aktif kalmak zaman içinde dizin korunmasına yardımcı olabilir; ancak hiçbir yaklaşım kireçlenme gelişmeyeceğini garanti edemez.

Günlük yaşamda, tedavi edilmiş ya da edilmemiş ön çapraz bağ yırtığı olan pek çok kişi; aktivitelerini dengeli biçimde planlayarak, egzersiz öncesinde uygun şekilde ısınarak, önerildiğinde dizlik kullanarak ve göz ardı etmek yerine hekimle konuşulması gereken boşalma ataklarına dikkat ederek iyi bir yaşam sürdürür.

Sık sorulan sorular

Ne zaman hekime başvurmalısınız?

Belirgin ağrıya, şişliğe veya dengesizlik hissine neden olan her diz yaralanması, ideal olarak yaralanmadan kısa süre sonra tıbbi olarak değerlendirilmelidir. Erken değerlendirme, eşlik eden yaralanmaların belirlenmesine ve ek hasar oluşmadan uygun tedaviye başlanmasına yardımcı olur.

Aşağıdaki uyarı işaretlerinden herhangi birini fark ederseniz vakit kaybetmeden ya da acil olarak tıbbi yardım almanızı rica ederiz:

• Yaralanma anında dizde bir “pat” sesi duyduysanız ya da hissettiyseniz ve ardından ağrı ve şişlik geliştiyse.
• Diz hızla şişiyorsa; yaralanmadan sonraki birkaç saat içinde.
• Bacağınıza yük veremiyorsanız ya da şiddetli ağrı olmadan yürüyemiyorsanız.
• Diz boşalıyor veya bükülüyorsa; basit hareketler sırasında bile.
• Dizde gözle görülür bir şekil bozukluğu varsa ya da dizinizi tam olarak bükemiyor veya düzleştiremiyorsanız.
• Bacağınızın alt kısmı veya ayağınız uyuşuk, soğuk ya da soluk hissediliyorsa veya ayağınızda nabız hissedemiyorsanız: bu durum sinir veya damar yaralanmasına işaret edebilir ve acil tedavi gerektirir.
• Diz çevresinde ateş, yayılan kızarıklık veya ısı artışı gelişirse; bu durum, özellikle herhangi bir işlem veya enjeksiyon sonrasında, enfeksiyona işaret edebilir.

Belirtileriniz daha hafif olsa bile, yaralanmadan haftalar sonra diziniz hâlâ dengesiz, ağrılı veya şiş hissediliyorsa yine de hekime başvurmanız yerinde olacaktır. Tedavi edilmeyen ön çapraz bağ yırtıkları tekrarlayan boşalma ataklarına ve eklem içinde ek hasara yol açabilir; örneğin Acıbadem'dekiler gibi bir ortopedi ve spor hekimliği bölümünde görev yapan bir ortopedi uzmanı, durumunuza uygun tedavi yolunu belirlemenize yardımcı olabilir.

Kaynak: Bu yazı, Acıbadem International’ın “ACL Tear” hasta bilgilendirme sayfasının Türkçe çevirisidir; özgün metin Acıbadem International Tıbbi Kurulu tarafından incelenmiştir. Konu, Prof. Dr. Safa Gürsoy’un Acıbadem International profilinde tedavi ettiği alanlar arasında yer almaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve kişisel tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz. Şikâyetleriniz için hekiminize başvurunuz.